Rimski Brojevi

Istorija, pravila pisanja, pretvaranje u arapske brojeve i moderna upotreba u vidu tetovaža

Upotreba slova za označavanje brojeva u osnovi se povukla i za nas je zanimljiva sada kao istoriska činjenica. Jedini alfanumerički znakovi koji su do danas ostali uz arapske jesu takozvani rimski brojevi, koji bi se prije trebali zvati etrurski, jer su tvorci ovog sistema brojeva bili Etrurci, a Rimljani su ih preuzeli od etruraca, kao i latinsko pismo. Spomenuti etrurski brojevi izgledali su ovako

Grčki grčki broj 1 grčki broj 5 grčki broj 10 grčki broj 50 grčki broj 100 grčki broj 1000
Etrurski etrurski broj 1 etrurski broj 5 etrurski broj 10 etrurski broj 50 etrurski broj 100
Rimski I V X L C D M
Arapski 1 5 10 50 100 500 1000

Novu silu Rim nije zanimala apstraktna matematika. Nije ih interesovalo računanje težine svih koza, nego vlast. Jedan je postao kičma rimske vojske. Deset ljudi je činilo jedinicu, a sto ljudi centuriju. U Rimu su i kazne određivane po numeričkom sistemu. Svaki deseti vojnik je ubijan bez obzira na krivicu pa otud izraz desetkovanje. Rimski brojevi su bili dobri za nadgrobne spomenike, ali ne i za izračunavanje. Za razliku od Grka, danas se ne pamti nijedan rimski matematičar. Zahvaljujući hrišćanstvu, rimski numerički sistem je, ipak, zahvatio cijelu Evropu preživjevši i propast imperije.

Upotreba arapskih cifara u Evropi bila je u prvo vrijeme čak zabranjena. Međutim, kada su u 14. vijeku italijanski trgovci (iz porodice Mediči) počeli da upotrebljavaju arapske brojeve pri vođenju trgovačkih knjiga, a posebno posle 1482. godine, dolazi do potiskivanja rimskih brojeva.

Navodno, oblik rimskih brojeva dolazi od računanja na prstima i od verbalnog imena brojeva. Prema prvom principu grade se brojevi: 1 (jedan prst), V (dlan s razdvojenim palcem), X (ruke ukrštene); prema drugom principu, brojevi C (prvo slovo riječi centum je sto) i M (prvo slovo riječi mille je hiljadu); nema dovoljno podataka o porijeklu brojeva L i D. U drevnim rimskim spomenicima (BC) nije pronađen broj D (500), a za brojeve 50, 100, 1000, nekada su se koristila zapadno grčka slova.

Navodno porijeklo rimskih brojeva I, V i X

Rimski brojevi se i danas koriste za neke specificne namene. Njihov se oblik mjenjao tokom vremena do oblika koji nam je danas poznat:

Broj 1

I

Broj 5

V

Broj 10

X

Broj 50

L

Broj 100

C

Broj 500

D

Broj 1.000

M

Pravila pisanja rimskih brojeva

U rimskom brojevnom sistemu isti znak označava istu brojevnu vrijednost bez obzira na poziciju istog u zapisanom broju. Zato za njega kažemo da je nepozicijski brojevni sistem. Tako, na primer, broj XXX znači:

XXX = 10 + 10 + 10 = 30

  • Znakovi I, X i C smiju se uzastopce zapisati najviše tri puta. (Iako na mnogim satovima s rimskim brojevima stoji IIII umjesto IV.)
  • Znakovi V, L i D smiju se zapisati samo jednom.
  • Znak I smije se oduzimati samo od V i X, znak X samo od L i C, a znak C samo od D i M.
  • Ako uz neki znak zdesna stoji znak manje ili jednake vrijednosti, vrijednosti znakova se zbrajaju (npr. XI = 10 + 1 = 11).
  • Ako uz neki znak slijeva stoji znak manje vrijednosti(popravilu: I ispred V i X, X ispred L i C, C ispred D i M), vrijednosti znakova se oduzimaju tako da se od veće vrijednosti oduzme manja (npr. IX = 10 − 1 = 9).
  • Ako se neki znak nalazi između dva jednaka znaka s većom vrijednošću, taj se znak oduzima od vrijednosti desnog znaka i dodaje lijevom (npr. MCM = 1.000 + (1.000 − 100) = 1.000 + 900 = 1.900).
  • Brojka nad kojom je povučena crta množi se s 1.000, a brojka nad kojom su dvije crte s 1.000.000 (npr. V̅ = 5.000).

Rimski brojevi do 100

Brojevi od 1 do 100
Arapski Rimski Arapski Rimski
1 I 51 LI
2 II 52 LII
3 III 53 LIII
4 IV 54 LIV
5 V 55 LV
6 VI 56 LVI
7 VII 57 LVII
8 VIII 58 LVIII
9 IX 59 LIX
10 X 60 LX
11 XI 61 LXI
12 XII 62 LXII
13 XIII 63 LXIII
14 XIV 64 LXIV
15 XV 65 LXV
16 XVI 66 LXVI
17 XVII 67 LXVII
18 XVIII 68 LXVIII
19 XIX 69 LXIX
20 XX 70 LXX
21 XXI 71 LXXI
22 XXII 72 LXXII
23 XXIII 73 LXXIII
24 XXIV 74 LXXIV
25 XXV 75 LXXV
26 XXVI 76 LXXVI
27 XXVII 77 LXXVII
28 XXVIII 78 LXXVIII
29 XXIX 79 LXXIX
30 XXX 80 LXXX
31 XXXI 81 LXXXI
32 XXXII 82 LXXXII
33 XXXIII 83 LXXXIII
34 XXXIV 84 LXXXIV
35 XXXV 85 LXXXV
36 XXXVI 86 LXXXVI
37 XXXVII 87 LXXXVII
38 XXXVIII 88 LXXXVIII
39 XXXIX 89 LXXXIX
40 XL 90 XC
41 XLI 91 XCI
42 XLII 92 XCII
43 XLIII 93 XCIII
44 XLIV 94 XCIV
45 XLV 95 XCV
46 XLVI 96 XCVI
47 XLVII 97 XCVII
48 XLVIII 98 XCVIII
49 XLIX 99 XCIX
50 L 100 C

Rimski brojevi tetovaža

Tetovaža predstavlja rimski broj XI(11) Tetovaža predstavlja rimski broj XI(11) Tetovaža predstavlja rimski broj MCMXCIX(1999) Tetovaža predstavlja rimski broj MCMXCVII(1997) Tetovaža predstavlja rimske brojeve V(5), XIX(19) i MMXVII(2017)